Димитар Башевски
ЗБОРОТ И СЛОБОДАТА
Конференција на ПЕН, 6-9 јуни 2013
Зборот и слободата, тоа е пеновска тема пар екселанс. Тие два збора се станати клучен принцип содржан во Повелбата на Меѓународниот ПЕН. На тој принцип, ако сакате, лежи и самото постоење на ова светска асоцијација на писателите.
Целата историја, особено историјата на последните векови, е всушност историја на борба за слобода. Фактот што таа борба не одела праволинејно, не ја прави неа залудна туку само зборува за тоа дека честопати историјата на политичкиот живот и на институциите е историја на падови, на измами и илузии, дека историјата често се развижувала и преку лаги и грешки. Прокламираното ново, понекогаш отстапува пред животот и продолжува по старо.
Сведоци сме дека во еден број балкански средини, па дури и во некои блиски централно-еврпски земје, на пример, место да се релаксира, се заострува борбата за власт над зборот. Тоа се огледа во обидите на владеечките структури да затвораат медиуми кои се поставиле критички и опозициски наспрема нив, во обидите во вкрстена спрега со сопствениците на медиумите, односно со капиталот, и со државна поддршка со реклами и со други форми, да ги поткупуваат и да ги контролираат посебно телевиизиските медиуми и, конечно, преку еден вид насилно натурање на закони за медиумите, да завладеат, речиси со сиот или со нјаголемиот дел од медиумскиот простор. Во сето тоа, постои уште и поткупливоста. Поткупливоста, според Лорд Актон, е многу поефикасна од справите за мачење. Во таквата ситуација нема потребно ниво на слобода на зборот, а ако нема слобода на зборот, нема никаква слобода. Зборот, лебот и слободата не се баш одделени едно од друго. Дури, гледаме дека каде што нема слобода на зборот, нема ни странски инвестиции.
Оттука, кога е Балканот во прашање, Репортери без граници во својот последен извештај за слободата на медиумите има оценка дека ”Балканот остана вкоренет во репресивната пракса од минатото”. Ни нашата македонска средина, не е надвор од овие состојби. Меѓународните организации што се занимаваат со медиумската слобода, во 2013 година ја рангираа Македонија на 116–тото место. Ваквиот пад и ваквото ниско место по однос на медиумската слобода, доведе до тоа да се најдеме во бројот на земји означени како полуслободни. Покрај другото, ние му ја понудивме на светот онаа ексклузива од 24 декември по однос на новинарите. Грчките власти пак деновиве прогласија за персона нон грата една македонска новинарка затоа што во својот весник не пишувала според нивните очекувања. Така, Балканот останува место каде што нема многу нешто ново, останувајќи, како што се рече, “вкоренет во репресивната пракса од минатото”.
Јасно е дека зборот и слободата се нешта иманентни на она што сме и што го правиме ние како писатели. Утешно е што, како поединци и како Македонски ПЕН центар, макар скромно, ние сме направиле и еве и сега правиме нешто во полза на тој збор и на таа слобода. Понекогаш начинот на кој литературата го гледа животот се прима како закана за поредокот што сака да го одржи една власт. Оттука, и кога е литературата во прашање, произлегуваат последици поврзани со слободата на говорот. А во суштина, литературата е прашање на внатрешниот, а не на надворешниот став. Нејзината ролја не е да презема директна одговорност за светот. Творецот е поединец, нема такво нешто како објективна визија, форма, боја, звук, неговите дела се примаат како индивидуален сензибилитет наспрема другиот човек и светот.
Дека “гласот на писателот е глас на делото на писателот”, како што понекогаш се вели, никој не спори кога е во прашање книжевно-уметничкиот контекст, но спорно е кога се прави замена на тезата, та тој “уметнички глас” на неговото дело, се сака да се употреби како замена за слободата на зборот надвор од тоа дело, во општествениот простор. Се вели: Јас пишувам, а не зборувам за јавните нешта, еве ви го моето дело! Не, твоето дело не е за таква употреба. Дај го твојот глас како човек по однос на зборот и слободата со авторитет на писател, се разбира ако го имаш тој порив, без принуда, само доколку ти дозволува слободата на совеста.
Значи, не ставај го уметничкото дело каде што не му е местото, зашто крајниот извод од таквата теза би бил дека писателите треба да молчат. И не само писателите: и тутунарите треба да молчат, бидејќи нивниот глас е гласот на нивниот тутун што го садат, и возачите на автобусите треба да молчат, и студентите треба да молчат зашто нивниот глас се испитите што треба да ги полагаат и итн. Една млада Турчинка на плоштадот Таксим при настаните деновиве изјави: Ние не сме стадо овци! Не знаеме дали е таа писателка или, можеби, книговодителка. Ако е важна писателка, тоа може на нејзината изјава да и` даде авторитет, слично со случајот на Памук, но ништо не менува од фактот дека нејзината изјава е изјава што има малку или никаква врска со естетскиот и уметничкиот свет на нејзината лирска поезија.
Зборуваме за зборот и слободата, за гласот на слободата, а не за оној глас кој е подобро и да не го слушаме – оној глас на културата и во тие рамки и на еден број писатели, кои од Балканот направија и прават терен на терор на културата и придонесоа за Третите балкански војни, за сите оние колежи и за геноцидите на тлото на поранешна Југославија.
Инаку, јасно, нема слобода во некој празен простор, таа е исто така модел на должности. Во врска со неа, во една општа смисла, можат да се постават различни хипотези. Државата и слободата се два спротивставани концепта, како впрочем што се и Бог и слободата.
Важен аспект е дека слободата е запазување на една внатрешна сфера, како што е слободата на совеста, почвата врз која расте слободата. Нема слободен збор, без слободна совест. Тоа го има кај Казанѕакис кога вели: Den elpizw tipote, den fouame tipote, eime elefteros (Не се надевам на ништо, не се плашам од ништо, јас сум слободен). Тоа е раскошно лично чувство на слобода и етичка автономност.
