По повод Денот на писателите во затвор

СЛOБОДА ЗА ЗБОРОТ, СЛОБОДА ЗА ПИСАТЕЛИТЕ

 

 

Одбележувајќи го 15 ноември, Меѓународниот ден на писателите во затвор (востановен од Меѓународниот ПЕН уште во 1981 година), Македонскиот ПЕН центар и годинава изразува силна поддршка на акциите и активностите на Комитетот на писатели во затвор при Меѓународниот ПЕН. Темелна определба и понатаму останува зголемувањето на јавната свест за потребата од слобода на изразот, слобода на зборот и слобода на писателите.

Македонскиот ПЕН центар се придружува кон барањата на Комитетот на писатели во затвор за ослободување на: Нелсон Агуилера (Парагвај), Азимјон Аскаров (Киргистан), Деудон Енох Мејомес (Камерун), Махваш Сабет (Иран), Гао Ју (Кина), како и на писатели и новинари во некои други земји.

Македонскиот ПЕН центар во оваа прилика потсетува на својата минатогодишна иницијатива, поддржана и од Меѓународниот ПЕН, и го повторува своето барање за ослободување на новинарот Томислав Кежаровски. Едновремено, ова претставува и поддршка и придружување на бројните домашни и меѓународни иницијативи за ослободување на Кежаровски.

ЗА РЕАЛАЦИЈАТА КНИЖЕВНОСТ-ИСТОРИОГРАФИЈА

Димитар Башевски

Прашањето за односот книжевност-историја, односно книжевност-историографија, е старо прашање. Тоа секогаш, кога повеќе кога помалку, било актуелно и предизвикувало расправи. Него го држи како актуелно пред сî книжевноста, создавањето книжевни дела лоцирани во минатото и засновани на историографијата. Самата историографија тука е пасивна страна. Историографите главно не се вклучуваат во дискусијата дали и како писателите се користат со неа. Едно прашање кое се поставува во дискусиите и кое ги усложнува работите е прашањето дали и самата историја не е фикција. Уште во оние почетни времиња, Херодот е напаѓан што, божем, измислувал приказни за поубаво да прикаже некои аспекти од атинскиот живот, а не се држел до фактите. Од времето на Херодот понатаму, историјата како наука, базирана на историографијата, се еманципираше, но ни до денеска еве не исчезна прашањето дали и самата историја не е фикција.

За да може да се постави некаков однос спрема оваа тема, најпрвин би требало да се знае што е книжевност, односно фикција, а што е историја, односно историографија, како документарна база на историјата. Овде обично се почнува со тоа што се вели дека фикцијата или историската фикција не е она што е историјата, дека задачата на историјата е да ги прикаже настаните што поточно, додека задачата на историската фикција е, преку перспективата на ликовите во приказната, да му овозможи нему да почувствува дека тој самиот е присутен во настаните. На ова рамниште имаме неверојатно дамнешна свест за тоа што е историја а што фикција. Во тој поглед, мене ме восхитуваат двајца автори – Плутарх и Вук Караџиќ. Еве го Плутарх кога ја започнува приказната за Александар:

„Всушност, ние не пишуваме историја туку животопис… Честопати само некое безначајно дело или беззначаен збор или дури и шега, подобро го објаснуваат карактерот на човекот отколку битките во кои загинале илјадници борци или најголемите освојувачи на градови. Сликарите, како што е познато, настојуваат да постигнат сличност… сосредувајќи се на лицето и на изразот на очите, со што се открива значењето, а многу помалку внимание му посветуваат на остатокот од ликот…“

Караџиќ пак ја има дадено една од насјсведените дефиниции за односот фикција-историја, кога на лутината на кнезот Милош зошто во некоја песна за бојот кај Чачак, тој не е, според него, прикажан како што би требало, на кнезот му напишал дека таа песна не е историја, дека во историјата се гледа како се случило, а во песната „како е наместено“. Ми е жал што овде не можам да го наведам точниот извор на зборовите на Караџиќ, се сеќавам само дека сум ги сретнал цитирани во една статија во „Политика“, пред повеќе години.

Со еден збор, на писателите кои пишуваат историски романи, историографијата може да им послужи само како терен на настани и луѓе, кои потоа израснуваат во расказ од фикционален карактер. Историјата, односно историографијата е терен за фикционални дела особено на Балканот и, не малку, во македонската книжевност, исто така и во српската и во другите, како во минатото така и денес. Кај нас во Македонија, на фонот историје и со помош на историографијата, создадени се извонредни дела, како што е, да речеме, романот „Пустина“ на Ѓорѓи Абаџиев, „Пиреј“ на Петре Андреевски, роман сместен во времето на Балканските војни, романите на Ташко Георгиевски во рамки на таканаречената „егејска тема“, еден број од книгите на Славко Јаневски, романот на Слободан Миковиќ „Александар и смртта“, еден од најдобрите романи, објавен и овде во Белград кај „Архипелаг“ итн. Еден за мене многу драг пример за ова за што разговараме, е романот „Доротеј“ од Добрило Ненандиќ. Тој роман лежи во средновековната историја на Србија, токму во една подлчабока историја, но тука историјата е некаде во позадината, таа е само фон, додека сето друго се карактери, луѓе со различни сремежи и мани, на крајот тоа најмногу е една потресна љбовна приказна. Уште еден пример во оваа смисла е романот „Големата војна“ на Александар Гаталица, којшто во 2012 година ја доби НИН-овата награда.

Голема среќа е кога за пишување на историски романи ќе се зафатат талентирани писатели, а голема несреќа е кога за тоа ќе се зафатат неталентирани. Во еден мој расказ, еден од ликовите му вели на друг лик: „… Не сум го читал тоа сведоштво за коешто зборуваш. Мора да е тоа некој расказ, фикција“. „Не е така“, вели оној другиот, “Дури и литературата, кога е пишувана од слаби писатели, не е баш некоја фикција“. Го споменав извондредниот роман „Александар и смртта“ од Слободан Мицковиќ за Алакесандар Велики, односно за големиот момент на смртта, момент, како што е веќе речено, „во истовреме и сурово стварен и со исклучително симболичен карактер“. Но за истата оваа персона, за Александар, направени се кај нас и грди книги на чии промоции се собира многу свет и каде што обилно се јаде и се пие. Еден поттик за ова е тоа што власта во Македонија во последниве години е во една „преродбенска“ возбуденост, таа настојува да нî прероди нас во антички Македонци.

Балканот е една специфика. Балканот секогаш се соочувал, како што некој рекол, со отсуство на слобода или со бегство од слобода. Значи, или надворешен или внатрешен проблем. Секогаш, во секоја криза, се јавува врзување за херојски, за митски ситуации од минатото, кои евентуално обезбедуваат рационализација за актуелната несигурност и неуспеси. На тие нешта понекогаш подлегнува и писателот не само како граѓанин, туку и како уметник, подлегнува на националистичките побуди. Иако за уметноста темата не е одлучувачка, сепак се случува од тоа да произлезе хетерономна книжевност и Балканот, како што вели Иван Чоловиќ, да се претвори во терор на културата. Писателот никогаш не бил надвор од балканските историски контексти. Во многу балкански случаи на историјата, писателите се тие кои го туркале тркалото напред. Тие се учесници и дури понекогаш и лидери на ренесансните процеси, особено во деветнаесеттиот век, а кога веќе се конституирале балканските држави и се етаблирала власта, на писателите полека им се притеснува просторот и тие се соочуваат со цензура. Понекогаш начинот на којшто книжевноста го гледа животот се прима како закана за поредокот којшто сака да го одржи една власт. Оттаму, и кога книжевноста е во прашање, произлегуваат последици поврзани за слободата на говорот и на пишувањето. Од друга страна, еден број писатели, дури и во најновите времиња, мислат и дејствуваат како национализмот да им е инхерентен на јазикот и на книжевноста. Така, Балканот постојано се движел низ нестабилност и повеќе или помалку останува „вкоренет во репресивната пранса на минатото“.

Сî на сî, книжевноста е прашање на внатрешниот, а не на надворешниот став и тоа мора да дојде во прв палн кога се работи за неа и, во овој случај, кога се работи за дела базирани на она што може да го понуди историографијата. Нејзината улога не е да презема директна одговорност за светот како што понекогаш би сакале ние, пишувајќи книга која би ја утврдила позицијата на нашата нација како најстара и најмудра. Писателот е поединец, нема такво нешто како што е објективна визија, туку е во прашање индивидуален сензибилитет наспрема другиот човек и светот. Има право Драган Великиќ кога во неговиот одличен роман „Руски прозорец“ вели: „Пишување е секогаш прво лице. И кога си Богдан, и кога си Ирена. И кога си Херман, Даниел… Ја пишуваш својата приказна

Макар кој и да си ти.“ Во начело, ова важи и за романот на историско, односно на историографско тло, бидејќи принципите на фикционалното остануваат исти независно кога и каде е лоцирано делото.

(Текстов е поднесен на Белградската ПЕН конференција, 6-9 ноември, 2014)

 

ИЗЈАВА ПО ПОВОД ПРЕСУДАТА НА НОВИНАРОТ ТОМИСЛАВ КЕЖАРОВСКИ

По еднодушната осуда на демократската јавност на постапките на судските органи кон новинарот Томислав Кежаровски, очекувавме разум, а дочекавме неразумна пресуда која, да повторам, претставува груба компромитација на основните начела на правната држава.

Македонскиот ПЕН најостро ја осудува пресудата и уште еднаш енергично протестира против грубиот и бескруполозен атак врз слободата на изразувањето, загарантирано во безброј меѓународни документи, како и во Уставот на Република Македонија.

И Комитетот за писатели во затвор на Меѓународниот ПЕН неодамна негодуваше и изрази сериозна вознемиреност поради ваквиот третман кон новинарот Кежаровски и кон слободата на медиумите воопшто. Македонскиот ПЕН се придружува кон јавните протеси по повод пресудата на новинарот Кежаровски и за својот став по повод исходот од судскиот процесќе го извести Меѓународниот ПЕН и неговите органи. Со загриженост ќе го следиме натамошниот развој на настаните и истрајно ќе ја продолжиме борбата против сите обиди за загрозување на слободата на изразувањето, како и против секаков вид ограничување на медиумската слобода во Република Македонија.

 

МАКЕДОНСКИ ПЕН ЦЕНТАР, Претседател,  Ристо Лазаров

МЕЃУНАРОДЕН ПЕН: ОСЛОБОДЕТЕ ГО КЕЖАРОВСКИ

Претседателот на Комитетот на писателите во затвор, Мариан Ботсфорд Фрејзер, му напиша писмо на македонскиот министер за правда, Блерим Беџети, каде што изразува загриженост за причините според кои е уапсен а воедно и продолжен притворот на новинарот Томислав Кежаровски. НОВА ви го пренесува писмото во целост:

„Драг Министре,

Ви пишувам во име на Комитет на писателите во затвор при Меѓународниот ПЕН, глобална асоцијација на писатели со членови од 100 земји ширум светот. Ние сме загрижени за продолжениот притвор на македонскиот истражувачки новинар Томислав Кежаровски, и веруваме дека тој треба да биде ослободен без одложување, бидејќи единствената причина за неговото апсење се чини дека е поврзана со негов текст.

Специјалниот известувач на ОН за слободата на изразување, Френк Ла Ру, кој беше спречен во неговата намера да го посети Кежаровски за време на неговата посета во земјата, во јуни 2013 година, го побара истото.

Според нашите информации, Кежаровски е веќе во притвор повеќе од четири месеци. Како репортер на скопскиот дневен весник „Нова Македонија“, тој беше уапсен на 29 мај 2013 година за наводно откривање на идентитетот на заштитен сведок, во два наврати кога тој пишуваше за слуќај на убиство, што беше објавено од магазинот Репортер 92 во 2008 година.

По неговото апсење, на Кежаровски му беше одредена мерка притвор од 30 дена со цел полицијата да ги истражи обвинувањата кон него. Сепак, и по истекот на тие 30, притворот му беше продолжен на нови 30 дена. Вака се продолжува секој месец од денот кога тој беше уапсен. Сегашниот рок на истекување на наредбата дадена на 27 септември 2013, веќе треба да истече околу 26 октомври 2013 година.

Кежаровски во 2012 година заврши на второто место за наградата за истражувачко новинарство која ја доделува Македонскиот Институт за медиуми. Неговата работа беше доста критикувачки настроена наспрема македонското Министерство за внатрешни работи и на справувањето на полицијата со заштитните сведоци. Затоа сме загрижени дека продолжувањето на неговата казна всушност би можело да претставува повторување на она за кое тој известуваше.

Забележавме извештаи дека тој е обвинет согласно Законот за заштита на сведоците. Од огромно значење за нас би било појаснување на неговиот сегашен статус во рамките на правото, како и информациите во врска со сите формални обвиненија кои се поднесени против него до денес. Забележавме извештаи дека „заштитен сведок“, наводно идентификуван во статиите на Кежаровски од 2008 година, сведочел пред скопскиот суд во 2012 дека тој всушност немал статус на заштитен сведок во времето кога биле објавени статиите кои го идентификувале. Овој статус му бил доделен во 2010 година. Тој понатаму сведочеше дека бил принуден од страна на полицијата да сведочи лажно во судскиот процес за убиството. Ние, исто така, ќе го цениме појаснувањето за тоа дали сведокот за кој станува збор, има статус на „заштитен сведок“ во 2008 година.

Ние сме исто така вознемирени од извештаите дека некој судија извршувал притисок врз Кежаровски да го открие името на неговиот извор на информациите во неговата статија од 2008 година, и ќе го цениме вашиот одговор дали тоа е всушност случајот. Како што сте запознаени, Европскиот суд за човекови права во неколку наврати нагласи дека членот 10 од Европската конвенција за човекови права, ги заштитува не само суштината и содржината на информациите и идеите, туку и средствата за пренесување на истата.

Медиумите се прифатени според најширок обем на заштита во практиката на Судот, вклучувајќи ја и доверливоста на новинарските извори. Со ова писмо ви го праќаме и листот со фактите од ЕКЧП.. Ако Томислав Кежаровски бил под притисок да го открие неговиот извор, ова ќе претставува прекршување на членот 10 од ЕКЧП.

Меѓународен ПЕН смета дека ако - како што излегува дека тоа е точно - единствена причина за продолжениот притвор без судење на Кежаровски е неговата работа како новинар, тогаш тој е задржан со повреда на неговото право на слободно изразување, кое е гарантирано со член 19 на Меѓународната конвенција за граѓански и политички права (ICCPR), која Македонија ја ратификуваше во 1994 година, членот 10 од Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП), која Македонија ја ратификуваше во 1997 година, и со членот 16 од Уставот на Република Македонија. Неговиот продолжен притвор, исто така може да претставува повреда на неговото право да не биде судски притворен и изложен на фер судење, како што гарантираат членовите 9 и 14 од МКГПП и членовите 5 и 6 од ЕКЧП.

Затоа, Ве поттикнувам да направите се што е во ваша моќ за да се осигура дека македонските власти работат во согласност со нивната законска обврска за да му гарантираат право на Томислав Кежаровски за слободно да се изрази, со тоа што веднаш ќе го ослободат од притвор и ќе му дозволат да продолжи со неговото новинарство без понатамошно неоправдано мешање.

На крај, би сакал да ја изразам загриженоста на Меѓународниот ПЕН во врска со нацрт-законот за медиуми за кој расправата е во тек, а за кој новинарите и медиумските работници во земјата се спротиставуваат. Ние разбираме дека тие се плашат дека предложеното регулаторно тело нема да биде ниту транспарентно ниту одговорно, додека се овластени да наметнат значителни парични казни и ќе имаат можност да цензурираат новинари. ОБСЕ коментираше „Делот за програмки и експертски мониторинг е ризик за постоење на застрашувачки ефект врз радиодифузерите“. Повторно, Ве поттикнувам да се осигурате дека нацрт-законот се разгледува, така што крајната форма нема незаконски да го ограничува правото на слобода на изразување“, се вели во писмото.

На 27 септември 2013 година, Кривичниот совет на Основниот суд 1 во Скопје одлучи по петти пат да му го продолжи притворот. Томислав Кежаровски беше уапсен во акцијата Ликвидација, под сомнение дека во текст што ги објавил пред пет години во магазинот „Репортер 92“, наводно го открил идентитетот на заштитениот сведок.     

                                                             pen logo 2logo2

КЕЖАРОВСКИ ДА СЕ БРАНИ ОД СЛОБОДА

 - Изјава на претседателот на Македонскиот ПЕН


И петтото продолжување на притворот за новинарот Томислав Кежаровски, исто како и иницијалното притворање и сите досегашни продолженија на оваа драмолетка на апсурдот, заслужува и наидува на целосна осуда на домашната и меѓународната демократска јавност – се вели во изјавата на Ристо Лазаров, претседател на Македонскиот ПЕН центар.

Пред неа, органите на нашата судска (се разбира и не само судска) власт покажува мускули и слепа приврзаност кон поговорката “кучињата лајат, карванот врви”, што, пак, претставува груба компромитација на основните начела на правната држава.

Македонскиот ПЕН со внимание и неодобрување ги следи сите постапки на власта во овој случај, оценувајќи ги нив како кршење на правото на слободно изразување, загарантирано како во Уставот на Република Македонија, така и во цела редица меѓународни резолуции и декларации. Со овој случај е запознат и неодамнешниот Конгрес на Меѓународниот ПЕН, чиешто произнесување следува по утврдената процедура на оваа организација. Бараме надлежните органи да не ги игнорираат барањата на јавноста и макар и со огромно задоцнување да сторат нешто за заштита на основното право на слобода на изразувањето и на вкупниот амбиент за слободен проток на јавно изречениот збор, кој безусловно мора да биде демократски и во духот на општоприфатените меѓународни стандарди.

hosted by

Copyright © Macedonian P.E.N. Centre, 2004.
All rights resreved

created by